Taken en systemen

Hoe zorg je dat AI alleen gegevens laat zien aan wie er toegang toe heeft?

Laat de AI per vraag de rechten uit je eigen systemen volgen, ruim te ruime rechten op en leg vast wie wat opvroeg. Dan ziet niemand via AI meer dan hij mag.

Een AI-assistent hoort geen eigen lijst met rechten te hebben: hij volgt bij elke vraag de rechten die de vrager in je eigen systemen al heeft, en niets meer. Dat is het makkelijke deel. Het moeilijke deel is dat die rechten in bijna elke organisatie te ruim staan, en dat AI dat genadeloos zichtbaar maakt. Microsoft noemt te ruim gedeelde gegevens zelf “the single largest data security risk” bij de invoering van Copilot.

Door Bombos. Bronnen gelezen op 29 oktober 2026. Deze pagina hoort bij een reeks over bedrijfsgegevens, privacy en AI; de andere delen staan onderaan.

Waarom is toegang bij AI een ander probleem dan bij gewone software?

Omdat AI over alles heen zoekt wat jij mag openen, ook over wat je zelf nooit zou vinden. Vroeger beschermde de mappenstructuur je een beetje: een salarisoverzicht in een vergeten map met te ruime rechten bleef onopgemerkt, omdat niemand wist dat hij daar moest kijken.

Een assistent die je hele omgeving doorzoekt, heft die bescherming op. Microsoft beschrijft het precies zo in zijn eigen richtlijnen: een SharePoint-site die met “Everyone except external users” gedeeld is en gevoelige HR-stukken bevat, viel niemand op zolang mensen er zelf naartoe moesten klikken. Met Copilot “that same content surfaces the moment a user asks a question that matches it” (Microsoft Zero Trust, oversharing).

De AI krijgt dus geen nieuwe rechten. Hij maakt bestaande rechten bruikbaar. Elke fout in je rechten die tot nu toe sliep, wordt een antwoord op iemands vraag.

Wat betekent het dat AI de rechten van het bronsysteem erft?

Het betekent dat de AI bij elke vraag inlogt als de persoon die vraagt, en alleen ophaalt wat die persoon in het bronsysteem zelf ook mag openen. Wie in Exact geen inkoopfacturen mag zien, krijgt ze via de AI ook niet. Wie geen toegang heeft tot het dossier van een cliënt, krijgt er geen samenvatting van.

De grote makers werken zo:

  • Microsoft Copilot “only surfaces organizational data to which individual users have at least view permissions”, en de zoekindex van Copilot houdt zich aan de toegangsgrens van de ingelogde gebruiker (Microsoft Learn, privacy en Copilot).
  • ChatGPT Business en Enterprise halen met apps gegevens uit andere systemen op. OpenAI schrijft: “ChatGPT respects your organization’s existing permissions”, en elke gebruiker moet zelf inloggen bij de gekoppelde dienst voordat hij die gebruikt (OpenAI, Enterprise privacy).

Twee opstellingen erven de rechten niet, en daar gaat het in de praktijk mis:

  1. Eén sleutel voor iedereen. Een AI-tool die met één beheerdersaccount aan je systemen hangt, ziet alles wat die beheerder ziet, en laat dat aan iedereen zien die de tool gebruikt. De rechten van de vrager spelen dan geen rol meer.
  2. Gekopieerde gegevens. Een bestand dat iemand in een chat, een gedeeld project of een eigen GPT zet, neemt zijn rechten niet mee. Het staat daarna op een plek met de rechten van die plek, niet met die van het bronsysteem.

Vraag daarom bij elke AI-tool niet alleen “volgt hij de rechten?”, maar ook “met wiens account haalt hij de gegevens op?”.

Wat is oversharing, en waarom raakt het bijna elke organisatie?

Oversharing betekent dat gegevens zichtbaar zijn voor meer mensen dan nodig is. Het ontstaat zelden door een besluit en bijna altijd door gewoonte: een deellink “voor iedereen in de organisatie”, een map die ooit voor een project openging, een medewerker die van afdeling wisselde en zijn oude rechten hield, een site zonder eigenaar.

Microsoft heeft er een volledig stappenplan voor geschreven. De eerste van de drie pijlers is “Remediate oversharing” (Microsoft Learn, blueprint). En het is geen eenmalige klus: volgens Microsoft komt oversharing terug “as new content is created, new users are added to groups, and sharing links accumulate over time” (Microsoft Zero Trust, oversharing).

In de zorg en bij de overheid weegt dit zwaarder. Een medewerker die via AI een dossier ziet waar hij niets mee te maken heeft, is daar geen ongemak maar een schending van het beroepsgeheim of van de privacy van een burger. Meer daarover in patiëntgegevens in ChatGPT en AI bij de overheid zonder datalek.

Hoe ruim je te ruime rechten op voordat je AI aanzet?

Je begint bij de gevoeligste plekken, schermt die tijdelijk af en laat dan de eigenaren hun rechten nalopen. Microsoft beschrijft deze volgorde voor Microsoft 365 (Microsoft Learn, inrichting); de stappen werken in elk systeem.

  1. Zoek de gevoelige plekken. Personeelsdossiers, salarissen, cliënt- en patiëntdossiers, klachten, contracten. Microsoft noemt sites die “overshared, ownerless, inactive” zijn of gevoelige gegevens bevatten.
  2. Scherm ze tijdelijk af. Haal deze plekken uit het zoekbereik van de AI tot de rechten kloppen. In Microsoft 365 heet dat Restricted Content Discovery.
  3. Laat de eigenaar de rechten nalopen. Wie een site of map beheert, weet wie erbij moet. Microsoft noemt toegangscontroles door de site-eigenaar, tot op bestandsniveau, en het herstellen van mappen die de rechten van hun bovenliggende map niet meer volgen.
  4. Label wat gevoelig is. Een label zegt dat een document vertrouwelijk is, en de AI kan zo’n document overslaan of alleen tonen aan wie het mag openen.
  5. Zet strengere standaarden voor nieuwe plekken. Zodat het probleem niet terugkomt bij de volgende projectmap.
  6. Controleer opnieuw, steeds. Rechten vervuilen weer. Plan het nalopen in, net als een kascontrole.

Pas daarna haal je de tijdelijke afscherming weg. Wie deze volgorde omdraait en eerst de AI aanzet, laat zijn medewerkers de rechtenfouten vinden.

Wat zegt de AVG over wie welke gegevens mag zien?

De AVG zegt dat je alleen verwerkt wat nodig is, en dat gegevens niet zomaar voor iedereen toegankelijk mogen zijn. Drie artikelen raken dit direct (AVG, EUR-Lex):

Artikel Wat er letterlijk staat Wat het voor AI betekent
Artikel 5 lid 1 c Persoonsgegevens moeten “beperkt tot wat noodzakelijk is” zijn (“minimale gegevensverwerking”) De AI haalt per taak alleen op wat die taak nodig heeft
Artikel 25 lid 2 Maatregelen zorgen ervoor dat persoonsgegevens “in beginsel niet zonder menselijke tussenkomst voor een onbeperkt aantal natuurlijke personen toegankelijk worden gemaakt” Een assistent die alles aan iedereen laat zien, botst met de standaardinstelling die de wet vraagt
Artikel 32 lid 2 Bij de beveiliging weeg je onder meer het risico van “ongeoorloofde toegang” Te ruime rechten zijn een beveiligingsrisico, ook als er niemand van buiten bij komt

Dit is geen juridisch advies; je eigen functionaris gegevensbescherming of jurist past het toe op jouw situatie. Wat je moet regelen voordat je persoonsgegevens aan een AI geeft, staat in persoonsgegevens in ChatGPT en de AVG.

Voor de zorg geldt daarbovenop NEN 7513, de norm voor het vastleggen van wie gezondheidsgegevens inzag. Volgens NEN legt de norm een kader vast voor “de logging van persoonlijke gezondheidsinformatie aan de hand van toegangs- en zoekgebeurtenissen” (NEN 7513:2024). Een AI die in dossiers zoekt, doet precies dat: zoeken en inzien.

Waarom moet je achteraf kunnen nagaan wie wat zag?

Omdat je bij een fout anders niet weet hoe groot hij is, en dan niemand kunt inlichten. Logging betekent hier: per vraag vastleggen wie vroeg, wanneer, welke bronnen de AI daarvoor opende en wat er met het antwoord gebeurde.

De gemeente Eindhoven liep hier in 2025 tegenaan. Medewerkers hadden bestanden met persoonsgegevens van inwoners en medewerkers naar openbare AI-websites gestuurd. Binnenlands Bestuur schrijft: “De totale omvang van de gedeelde gegevens is niet vast te stellen, omdat deze gegevens maximaal 30 dagen beschikbaar zijn.” Daardoor kon de gemeente de betrokkenen niet persoonlijk informeren (Binnenlands Bestuur, 19 december 2025). Wat je in zo’n geval moet doen, staat in vertrouwelijke gegevens in ChatGPT: wat nu?.

Een AI binnen je eigen omgeving kan dit wel. In Microsoft 365 bevat elk auditrecord van een Copilot-vraag wie de vraag stelde, wanneer, en “References to all resources (files, documents, emails, etc.) which Copilot accessed” (Microsoft Learn, auditlogs voor Copilot). Zo’n spoor wil je bij elke AI-tool die met je gegevens werkt:

Wat je vastlegt Waarom
Wie de vraag stelde Om te zien of die persoon de gegevens mocht inzien
Wanneer Om een incident af te bakenen
Welke bronnen de AI opende Om te weten welke gegevens en welke personen geraakt zijn
Wat er met het antwoord gebeurde Om te zien of er iets de organisatie verliet
Wie het voorstel goedkeurde Om een besluit terug te vinden en te herstellen

Wat is dataminimalisatie bij AI in de praktijk?

Dataminimalisatie betekent dat de AI per taak alleen de gegevens gebruikt die voor die taak nodig zijn. Niet het hele klantbestand om één mail te beantwoorden, niet het hele dossier om één afspraak te verzetten.

In de praktijk komt het neer op vier gewoontes:

  1. Ophalen in plaats van kopiëren. De AI haalt het ene dossier op dat bij deze mail hoort, in plaats van dat iemand een export van alle dossiers uploadt.
  2. Alleen de velden die nodig zijn. Voor een betalingsherinnering is een factuurnummer en een bedrag genoeg; een BSN of een diagnose hoort er niet bij.
  3. Niet langer bewaren dan nodig. Leg vast wat er besloten is, niet elke tussenstap met alle gegevens erin.
  4. Gevoelige soorten apart. Gezondheid, strafrechtelijke gegevens en BSN behandel je strenger dan een adres. In de zorg en bij gemeenten is dat geen keuze.

Dit is ook waarom een losse chatbot slecht past bij werk met persoonsgegevens. Wie context moet geven, plakt al snel te veel. Een AI die zelf het juiste dossier kan ophalen, met de rechten van de vrager, heeft die kopie niet nodig. Hoe je die context duurzaam vastlegt zonder alles rond te sturen, staat in bedrijfscontext vastleggen voor AI.

Welke vragen stel je aan een AI-leverancier over toegang?

Zes vragen maken het verschil tussen een belofte en een werkende inrichting:

Vraag Goed antwoord
Met wiens account haalt de AI gegevens op? Met dat van de vrager, niet met één beheerdersaccount
Wat gebeurt er als iemand van functie wisselt? De AI volgt de nieuwe rechten meteen, omdat hij ze uit het bronsysteem leest
Kun je plekken uitsluiten van de AI? Ja, per map, site of soort gegevens
Wordt elke vraag gelogd, met de geopende bronnen? Ja, en jij kunt die log inzien
Waar staan de gegevens en de modellen? Op een vaste plek, op papier vastgelegd in de verwerkersovereenkomst
Wie keurt goed voordat iets de organisatie verlaat? Een mens, tenzij je zelf anders besluit per taak

Hoe ChatGPT en Copilot op een paar van deze vragen scoren, staat in ChatGPT Plus, Business of Enterprise voor je privacy en Microsoft Copilot of Bombos.

Lees ook: Hoe zet je je personeelshandboek en interne procedures in AI, zodat medewerkers zelf het goede antwoord krijgen?.

Waar Bombos past

Bombos is de geheugenlaag onder de AI die je team al gebruikt, en volgt de rechten die je bedrijf al heeft: een medewerker krijgt via het gedeelde geheugen alleen kennis uit bronnen waar hij in je eigen systemen ook bij mag. Er is dus geen tweede rechtenlijst die uit de pas kan lopen. Bij elk antwoord zie je waarop het rust, zodat je kunt nagaan uit welke bron iets kwam. Wil je gegevens helemaal in eigen huis houden, dan draait Bombos standalone op je eigen server met je eigen modellen; anders in de cloud, met de verwerkersovereenkomst vóór de start op papier. De regels en kennis die het geheugen opbouwt, blijven van jullie, ook als een medewerker vertrekt. Lees ook mag een AI-assistent zelf mail versturen? over waar de akkoordgrens ligt.

Hoe je die rechten bij een nieuwe collega vanaf dag één goed zet, met groepen per functie en nooit per persoon, staat in hoe je de onboarding van een nieuwe medewerker automatiseert.

De hele reeks over bedrijfsgegevens en AI

Bronnen

Alle bronnen geopend en gelezen op 29 oktober 2026.

Het eerste half uur · kosteloos

Wat vergeet jullie AI?

Loopt jullie AI hier ook tegenaan?

  1. 01Je vertelt welke AI jullie gebruiken en waar het steeds opnieuw moet.
  2. 02We laten zien wat een gedeeld geheugen daar verandert, op jullie eigen voorbeelden.
  3. 03Je krijgt het plan mee. Dat houd je, ook zonder Bombos.
Piet Baudoin
Piet BaudoinJe spreekt Piet, van het team van BombosNederlands team uit Utrecht en Nijmegen · data in Europa
We reageren dezelfde werkdag.