Begrijpen en vergelijken

Wat is shadow AI en hoe voorkom je het in je organisatie?

Shadow AI is AI die medewerkers buiten het zicht van het bedrijf gebruiken. Een verbod maakt het onzichtbaar; een beter alternatief maakt het overbodig.

Shadow AI is elke AI-tool die medewerkers voor hun werk gebruiken zonder dat de organisatie hem heeft gekozen of goedgekeurd, meestal een publieke chatbot waar klantgegevens, dossiers of patiëntgegevens in verdwijnen. Een verbod maakt shadow AI niet kleiner, alleen onzichtbaarder: mensen pakken ChatGPT omdat het sneller is dan wat ze van hun werkgever krijgen. Je voorkomt het dus niet met een regel, maar met een alternatief dat beter werkt dan de chatbot op hun telefoon.

Door Bombos. Bronnen gelezen op 29 oktober 2026.

Deze pagina hoort bij een reeks over AI, privacy en bedrijfscontext. Wat er gebeurt met wat je in ChatGPT typt, staat in Is ChatGPT veilig voor bedrijfsgegevens?. Hoe je de afspraken opschrijft, staat in Hoe stel je een AI-beleid op?.

Wat is shadow AI precies?

Shadow AI is AI-gebruik op het werk waar de organisatie geen zicht op heeft en geen afspraken over heeft gemaakt. IBM noemt het in zijn datalekonderzoek kort “unregulated, unauthorized use of AI” (IBM, 30 juli 2025). Het woord komt van shadow IT: software die medewerkers zelf installeren, buiten de IT-afdeling om.

Het verschil met shadow IT is wat erin gaat. Een eigen planningsapp bewaart een planning. Een chatbot krijgt de inhoud van het werk zelf: de mail van een klant, een verslag, een spreadsheet met namen. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP), de Nederlandse privacytoezichthouder, kreeg daar meldingen van. Een medewerker van een huisartsenpraktijk had “tegen de afspraken in” medische gegevens van patiënten in een AI-chatbot gezet. Bij een telecombedrijf ging een bestand met onder meer adressen van klanten in een chatbot (AP, 6 augustus 2024).

Zo kan shadow AI eruitzien:

  • Een assistent bij een administratiekantoor plakt een mail van een klant met omzetcijfers in de openbare versie van een chatbot om een antwoord te laten schrijven.
  • Een wijkverpleegkundige laat een rapportage samenvatten in een app op haar eigen telefoon.
  • Een medewerker van een gemeente laat een brief aan een inwoner herschrijven, met naam en dossierdetails erin.
  • Een HR-adviseur zet een verzuimverslag in een chatbot om er een gespreksverslag van te maken.

Niemand van hen wil iets verkeerds doen. Ze willen hun werk af hebben.

Hoe vaak komt shadow AI voor?

Vaker dan de meeste leidinggevenden denken. Drie onderzoeken laten hetzelfde beeld zien:

Onderzoek Wat het vond
SThree en YouGov, 911 bèta-technische werknemers in Nederland, zomer 2025 72% gebruikt AI-tools die niet door de werkgever zijn goedgekeurd
Beeckestijn Business School, trendrapport 2026, via HR Praktijk Ruim de helft verzwijgt AI-gebruik op het werk; bijna de helft uploadt bedrijfsdata naar publieke tools
Microsoft en LinkedIn, Work Trend Index, 31.000 mensen in 31 landen, mei 2024 78% van de AI-gebruikers neemt eigen AI-tools mee naar het werk

Volgens SThree gaat het om “publieke versies van ChatGPT, Gemini of Copilot die buiten het officiële bedrijfsbeleid om worden gebruikt” (SThree, 12 november 2025). De auteur van het Beeckestijn-rapport zegt het zo: “We noemen dit shadow AI” (HR Praktijk, 29 december 2025).

Het SThree-onderzoek gaat over technische beroepen, niet over de zorg of de overheid. Maar de reden die mensen geven, is niet aan een beroep gebonden. Daarover gaat de volgende vraag.

Waarom werkt een verbod op ChatGPT niet?

Een verbod werkt niet, omdat mensen de chatbot niet gebruiken uit nieuwsgierigheid maar omdat ze hun werk anders niet af krijgen. In het onderzoek van SThree zegt 24% van de Nederlandse ondervraagden dat ze hun werk niet af zouden krijgen of hun deadlines niet zouden halen zonder deze tools. De redenen die ze geven:

  1. Gemak en snelheid. 26% vindt de niet-goedgekeurde tools eenvoudiger en sneller dan wat het bedrijf biedt.
  2. Te weinig mogelijkheden. 25% vindt dat de officiële AI-oplossingen te weinig kunnen.
  3. Traag of onhandig. 23% noemt de goedgekeurde systemen traag of onhandig.

Opvallend: 81% weet dat het gebruik serieuze privacy- of beveiligingsrisico’s heeft. Ze doen het toch. SThree schrijft: “de afhankelijkheid wint het vaak van de angst” (SThree, 12 november 2025).

Een verbod verandert niets aan die redenen. Het werk blijft liggen, de chatbot blijft sneller, en het gebruik verhuist naar een privéaccount op een privételefoon. Dan zie je het helemaal niet meer. Volgens het Beeckestijn-rapport kiezen Nederlandse voorlopers daarom voor “geen verbod op eigen tools, maar centrale platformen met duidelijke kaders” (HR Praktijk, 29 december 2025).

Waarom is shadow AI een probleem?

Shadow AI is een probleem omdat gegevens de organisatie verlaten zonder dat iemand het weet of het kan terughalen. De AP zegt het letterlijk: als medewerkers tegen de afspraken in persoonsgegevens in een chatbot invoeren, “dan is sprake van een datalek”. En: “De meeste bedrijven achter chatbots slaan alle ingevoerde gegevens op” (AP, 6 augustus 2024).

Wat dat betekent:

Risico Wat er gebeurt
Datalek Persoonsgegevens staan op de servers van een techbedrijf. Een melding aan de AP en aan de betrokkenen is volgens de AP “in veel gevallen verplicht”.
Geen zicht Je weet niet welke gegevens waar staan, dus je kunt ze ook niet laten verwijderen.
Hogere schade Bij organisaties met veel shadow AI lag de schade van een datalek gemiddeld 670.000 dollar hoger dan bij organisaties met weinig of geen shadow AI, en één op de vijf organisaties meldde een lek door shadow AI (IBM, 30 juli 2025).
Kennis die wegloopt Een goede prompt of een slimme werkwijze staat in het privéaccount van één medewerker. Vertrekt die, dan is het weg.

In de zorg en bij de overheid weegt dit zwaarder. Medische gegevens zijn volgens de AP “zeer gevoelige gegevens” die extra bescherming krijgen in de wet. Wat dat voor zorgmedewerkers betekent, staat in Mogen zorgmedewerkers patiëntgegevens in ChatGPT zetten?. Voor gemeenten en andere overheden staat het in AI bij de overheid zonder datalek. Is het al gebeurd, lees dan Een medewerker heeft vertrouwelijke gegevens in ChatGPT gezet: wat nu?.

Wat werkt wel tegen shadow AI?

Wat werkt, is het eerlijke antwoord op de drie redenen hierboven: geef mensen iets dat sneller is, meer kan en gewoon werkt. Daarna komen de afspraken. In deze volgorde:

  1. Vraag wat mensen nu gebruiken, zonder straf. Je kunt geen alternatief kiezen voor werk dat je niet kent. Vraag per team welke taken ze aan een chatbot geven. Dat is je lijst.
  2. Geef een alternatief dat beter is dan de chatbot. Beter betekent hier: net zo snel, en het kent het werk al. Een medewerker plakt een klantmail in ChatGPT omdat ChatGPT een antwoord schrijft. Een alternatief dat het dossier, de klant en jullie toon al kent, schrijft een beter antwoord zonder dat er iets geplakt hoeft te worden. Dan is de publieke chatbot niet verboden, maar overbodig.
  3. Maak duidelijke afspraken over gegevens. De AP adviseert precies dit: maak duidelijk of medewerkers chatbots mogen gebruiken, en zo ja, “welke gegevens zij wel en niet mogen invoeren”. Organisaties kunnen ook met de aanbieder regelen dat die de ingevoerde gegevens niet opslaat (AP, 6 augustus 2024).
  4. Leer mensen ermee werken. Sinds 2 februari 2025 moeten organisaties die AI gebruiken maatregelen nemen voor de AI-geletterdheid van hun mensen; welk niveau, schrijft de wet sinds de aanpassing van juli 2026 niet meer voor (Europese Commissie, vragen over AI-geletterdheid). Welke maatregelen dat zijn, “staat niet in de wet” (AP, AI-geletterdheid). Volgens Microsoft kreeg in 2024 maar 39% van de AI-gebruikers training van hun werkgever (Microsoft, 8 mei 2024).
  5. Leg de afspraken met de leverancier vast. Een verwerkersovereenkomst is het contract waarin staat wat een leverancier met de persoonsgegevens van jouw organisatie mag doen. Zonder zo’n contract en zonder zakelijke versie is elk gebruik met persoonsgegevens wankel. Wat de AVG daarover zegt, staat in Mag je persoonsgegevens in ChatGPT zetten volgens de AVG?.

Stap 2 is de stap die het verschil maakt. Afspraken zonder alternatief leveren hetzelfde op als een verbod.

Is een zakelijke ChatGPT-licentie genoeg?

Een zakelijke licentie lost het grootste privacyprobleem op, maar niet de reden waarom mensen plakken. OpenAI schrijft dat het inhoud uit ChatGPT Business, Enterprise en Edu standaard niet gebruikt om zijn modellen te trainen (OpenAI, Memory in ChatGPT). Dat is een echte verbetering ten opzichte van een persoonlijk account. De verschillen per abonnement staan in ChatGPT Plus, Business of Enterprise: wat is het verschil voor je privacy?.

Wat een licentie niet verandert:

  • Het blijft een chatvenster. De medewerker zoekt de gegevens nog steeds zelf op in het eigen systeem en kopieert ze naar de chat. Daarmee gaat ook alles mee wat er toevallig in die mail of dat bestand stond.
  • Rechten zijn niet vanzelf geregeld. Wie iets in de chat plakt, beslist zelf wat de chatbot ziet. Hoe je zorgt dat AI alleen laat zien wat iemand mag zien, staat in AI-toegangsrechten: wie mag wat zien?.
  • De kennis blijft per persoon. Elke medewerker legt zijn eigen werk uit in zijn eigen chats. Hoe je dat bedrijfsbreed vastlegt, staat in Hoe leg je je bedrijfscontext vast zodat AI ermee kan werken?.

Waar Bombos past

Bombos is geen nieuwe chatbot naast de rest. Het maakt de AI die je organisatie zelf kiest, zoals ChatGPT Business, Copilot, Claude of eigen agents, beter dan de publieke chatbot uit stap 2: hij kent het werk al.

  • De kennis blijft van het bedrijf. Wat een collega aan zijn AI uitlegt en de regels die de AI leert van hoe jullie werken, staan in één gedeeld geheugen in plaats van in iemands privéaccount.
  • De AI leest wat er al ligt. Mail, documenten, pakketten en repo’s, zodat niemand gegevens hoeft te kopiëren om de AI context te geven.
  • Navolgbaar. Bij elk antwoord zie je waarop het rust.
  • Jij kiest waar het draait. In de cloud, of standalone op je eigen server met je eigen modellen.

Eén persoon kan de plugin eerst zelf proberen voor zijn eigen agents. Wil je samen kijken wat jullie AI vergeet: plan je half uur.

Veelgestelde vragen

Is shadow AI verboden? Er is geen wet die shadow AI als zodanig verbiedt. Maar volgens de AP is het invoeren van persoonsgegevens in een chatbot, tegen de afspraken met de werkgever in, een datalek. En ook als de organisatie het gebruik zelf toestaat, is het volgens de AP “vaak niet wettelijk toegestaan” (AP, 6 augustus 2024).

Wat is het verschil tussen shadow AI en shadow IT? Shadow IT is software die medewerkers buiten de IT-afdeling om gebruiken. Shadow AI is daar een vorm van, met één verschil: een AI-tool krijgt de inhoud van het werk zelf, zoals mails, dossiers en namen.

Hoe kom je erachter of er shadow AI is in je organisatie? Vraag het. Mensen vertellen eerder welke taken ze aan een chatbot geven als ze weten dat het antwoord leidt tot een beter hulpmiddel en niet tot een berisping. Volgens het Beeckestijn-rapport verzwijgt ruim de helft van de werknemers het nu.

Moet ik een datalek melden als een medewerker klantgegevens in ChatGPT heeft gezet? Volgens de AP is een melding aan de AP en aan de betrokkenen in veel gevallen verplicht. Wat je precies moet doen, staat in Een medewerker heeft vertrouwelijke gegevens in ChatGPT gezet: wat nu?.

Bronnen

Alle bronnen geopend en gelezen op 29 oktober 2026.

Het eerste half uur · kosteloos

Wat vergeet jullie AI?

Liever zien dan lezen?

  1. 01Je vertelt welke AI jullie gebruiken en waar het steeds opnieuw moet.
  2. 02We laten zien wat een gedeeld geheugen daar verandert, op jullie eigen voorbeelden.
  3. 03Je krijgt het plan mee. Dat houd je, ook zonder Bombos.
Piet Baudoin
Piet BaudoinJe spreekt Piet, van het team van BombosNederlands team uit Utrecht en Nijmegen · data in Europa
We reageren dezelfde werkdag.